Prawo rodzinne

Zachowek

Często zdarza się, że spadkodawcy pozostawiają po sobie testament i w nim całość swojego majątku przepisują na rzecz określonej osoby. Inni członkowie najbliższej rodziny czują się wówczas pokrzywdzeni i chcieliby dochodzić swoich praw. Jak to zrobić? Czy zawsze mamy takie prawo?

Tak poprzez zachowek, który jest swoistego rodzaju ochroną interesów takich osób. W tym artykule postanowiliśmy odpowiedzieć na najczęściej pojawiające się pytania związane z zachowkiem.

Co to jest zachowek?


Zachowek jest to roszczenie o świadczenie pieniężne skierowane do powołanego spadkobiercy i  stanowi  często jedyną drogę do dochodzenia swoich praw dla bliskiego członka rodziny pominiętego w testamencie. Należy pamiętać że, pominięcie w testamencie (dość często mylone z wydziedziczeniem), nie oznacza braku możliwości dochodzenia swoich praw na drodze postępowania sądowego. Dopiero skuteczne wydziedziczenie zamyka drogę do wystąpienia z roszczeniem o zachowek.

Co to jest wydziedziczenie?


Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnych (dzieci, wnuki, prawnuki itd.), małżonka i rodziców prawa do  zachowku (wydziedziczyć), jeżeli uprawniony do zachowku:

  1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
  3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać wprost z treści testamentu. Jeżeli nie będzie wynika z treści testamentu, to takie wydziedziczenie będzie bezskuteczne. Jeżeli dana osoba została jedynie nieuwzględniona w testamencie, bez wskazania konkretnej przyczyny, to ma szanse na uzyskanie należnego mu po zmarłym zachowku - jeśli oczywiście spełnia wszystkie konieczne przesłanki.  

Komu przysługuje prawo do zachowku?


Prawo do zachowku przysługuje członkom najbliższej rodziny - zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku na podstawie ustawy. Tym samym prawo do zachowku nie posiada rodzeństwo spadkodawcy. Są oni wyłączeniu z kręgu osób uprawnionych do wystąpienia z tym roszczeniem.

Czy prawo do zachowku podlega dziedziczeniu?


Roszczenie o zachowek podlega dziedziczeniu przez spadkobierców osoby uprawnionej do zachowku, tylko wtedy gdy ta osoba należy również do kręgu osób, które miałyby prawo do zachowku po pierwszym spadkodawcy, nawet w sytuacji, w której im to roszczenie nie przysługiwałoby np. z powodu powołania do spadku w testamencie przez pierwszego spadkodawcę.

Ogólną zasadą jest, że roszczenie z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od dnia ogłoszenia testamentu.

Które darowizny doliczamy do zachowku, a które nie zostaną doliczone?


Przy obliczaniu zachowku dolicza się darowizny, z pewnymi wyjątkami. Nie dolicza się:

  1. drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych (np. prezenty urodzinowe, imieninowe, świąteczne), bez względu na osobę obdarowanego i czas dokonania czynności prawnej; istotne znaczenie ma tu wartość przedmiotu darowizny;
  2. darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku, dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku; darowizny dokonane na rzecz tych osób przed mniej niż dziesięciu laty podlegają więc doliczeniu; darowizny uczynione spadkodawcom lub osobom uprawnionym do zachowku dolicza się bez względu na to, kiedy zostały dokonane;
  3. przy obliczaniu zachowku dla zstępnych – darowizn uczynionych przez spadkodawcę w czasie, kiedy spadkodawca nie miał jeszcze zstępnych (chyba że darowiznę uczyniono na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego przy czym chodzi tu o urodzenie się jakiegokolwiek zstępnego, a więc niekoniecznie tego, któremu oblicza się zachowek);
  4. przy obliczaniu zachowku dla małżonka – darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa, przy czym nie chodzi tu o zawarcie małżeństwa w ogóle, lecz o zawarcie małżeństwa z uprawnionym do zachowku.